Bóng chuyền Việt Nam tranh luận bằng ký ức, không bằng dữ liệu

Tối đó, sau khi đội tuyển bóng chuyền nữ Việt Nam khép lại một trận ở SEA V.League, tôi mở điện thoại và thấy hàng nghìn bình luận cãi nhau về một quyết định thay người ở set bốn. Không ai trích dẫn được một chỉ số nào. Không ai biết chủ công vừa vào sân đạt hiệu suất dứt điểm bao nhiêu, hàng chắn giành mấy điểm trong hai set đầu, hay tỉ lệ đỡ bước một của đội hình chính xếp thứ mấy trong giải. Cuộc tranh luận sôi nổi, dữ dội, và trống rỗng về thông tin.

Lỗi không nằm ở người hâm mộ. Lỗi nằm ở một hệ thống chưa từng sản xuất ra thứ mà họ cần để tranh luận cho đúng.

Bóng chuyền Việt Nam đang ở giai đoạn hưng phấn nhất trong hơn một thập kỷ. Đội tuyển nữ liên tục góp mặt ở các giải châu Á, vô địch AVC Challenge Cup, giành huy chương SEA Games, và sản sinh ra những cái tên được nhắc đến cả ngoài biên giới: Trần Thị Thanh Thúy, Nguyễn Thị Bích Tuyền, Nguyễn Khánh Đang, Đoàn Thị Lâm Oanh. Khán giả đông hơn, nhà tài trợ nhiều hơn, số trận được truyền hình trực tiếp cũng nhiều hơn.

Nhưng có một thứ không tăng theo: dữ liệu.

Bóng đá Việt Nam có FBref, Understat, Sofascore và cả một cộng đồng tự bóc tách chỉ số từng trận. Bóng chuyền thì gần như trắng. Người hâm mộ muốn biết hiệu suất dứt điểm của một chủ công sau ba trận phải mở lại video và tự đếm.

Liên đoàn Bóng chuyền Quốc tế (FIVB) vận hành hệ thống thống kê chi tiết cho Volleyball Nations League, nơi mỗi pha chạm bóng được ghi lại và phân loại. Liên đoàn Bóng chuyền châu Á (AVC) có bảng số cho các giải châu lục. Nhưng giải bóng chuyền vô địch quốc gia Việt Nam, với hơn một trăm trận mỗi năm, không công bố dữ liệu theo từng pha bóng. VTV Cup, giải giao hữu quốc tế thường niên, cũng vậy. Không điểm số từng pha, không bảng đỡ bước một, không bản đồ phân bố điểm rơi.

Điều đó sinh ra một kiểu tranh luận rất đặc trưng: tranh luận bằng ký ức.

Ký ức có thiên kiến. Nó nhớ pha bóng cuối cùng và quên ba mươi pha trước đó. Nó nhớ cú đập hỏng ở điểm quyết định và quên rằng chính cầu thủ ấy ghi mười một điểm trong set ba. Trong bóng chuyền, nơi mỗi set chỉ có hai mươi lăm điểm và một sai số nhỏ cũng đủ đổi kết cục, thiên kiến ấy có sức phá hoại lớn hơn nhiều so với bóng đá.

Tôi theo dõi bóng chuyền nữ Việt Nam từ những trận ở nhà thi đấu Cầu Giấy thời chưa có livestream, và tôi đã quen với cảnh này. Một libero bị chỉ trích vì pha đỡ hỏng ở set năm. Nếu có bảng dữ liệu, người ta sẽ thấy cô ấy là người đỡ nhiều bóng nhất đội và tỉ lệ đỡ hoàn hảo nằm trong nhóm đầu giải. Cùng một cầu thủ, hai phiên bản: phiên bản của ký ức và phiên bản của dữ liệu. Số đông đang tranh luận về phiên bản thứ nhất.

Bóng chuyền có đặc thù khiến việc đo đếm khó hơn bóng đá. Mọi pha bóng đều bắt đầu bằng một cú phát, đi qua tay chuyền hai, và kết thúc bằng một cú dứt điểm — nghĩa là các chỉ số phụ thuộc lẫn nhau. Một chủ công đạt hiệu suất cao có thể vì chuyền hai của cô ấy giỏi, hoặc vì hàng chắn đối phương yếu. Tách biến số trong bóng chuyền khó hơn nhiều so với việc đếm bàn thắng.

Nhưng khó không đồng nghĩa với bất khả thi. Volleyball Nations League đã làm được từ nhiều năm nay, và FIVB xếp hạng đội tuyển bằng thuật toán có trọng số theo đối thủ. Những nơi đó có dữ liệu vì ban tổ chức quyết định rằng dữ liệu là một phần của sản phẩm, chứ không phải thứ đi kèm cho vui.

Ở Việt Nam, chúng ta chưa đưa ra quyết định đó.

Hệ quả vượt ra ngoài phạm vi tranh luận trên mạng. Nó nằm ở tuyển chọn, ở chiến thuật, và ở cách định giá một vận động viên.

Một cầu thủ trẻ ở tỉnh không có ai ghi lại chỉ số, thì cơ hội lên đội tuyển phụ thuộc vào việc tình cờ có người nhìn thấy cô ấy đúng trận. Huấn luyện viên phân tích đối thủ bằng video và trực giác, trong khi đối thủ ở Nhật Bản hay Thái Lan có cả một bộ phận dữ liệu riêng. Còn thị trường chuyển nhượng trong nước định giá con người bằng cảm nhận, bằng lời giới thiệu, bằng mối quan hệ.

Chuyền hai chạy hơn năm cây số mỗi trận không phải để ghi điểm, mà để xóa khoảng trống giữa đồng đội. Không ai đo quãng đường đó. Không ai đếm số lần cô ấy phải rời vị trí để cứu một đường chuyền hỏng. Và vì không ai đếm, nên trong mắt số đông, cô ấy chỉ là người chuyền bóng.

Tôi có thể sai ở đây, và tôi muốn nói rõ chỗ tôi có thể sai.

Người ta có thể lập luận rằng bóng chuyền không cần dữ liệu chi tiết, vì bản chất môn này là cảm xúc: một pha cứu bóng, một tiếng hét, một khoảnh khắc. Rằng biến nó thành bảng biểu là giết chết thứ khiến khán giả đến sân. Rằng bóng đá cũng từng bị nói y như vậy, và giờ thì xG nằm trong mọi bản tin tối chủ nhật.

Tôi cũng phải thừa nhận một điều khó chịu: chính tôi không có bộ dữ liệu đầy đủ. Nếu bạn hỏi hiệu suất dứt điểm chính xác của một chủ công cụ thể ở mùa vừa rồi, tôi không trả lời được. Đó chính là luận điểm của tôi — người viết bóng chuyền chuyên nghiệp cũng mù dữ liệu như khán giả trên khán đài.

Người ta gọi tôi là hot-take, tôi gọi đó là cách nhìn chưa được số đông đặt tên.

Tôi không phản đối cảm xúc. Tôi phản đối việc dùng cảm xúc để thay thế cho sự thật có thể kiểm chứng. Khi một huấn luyện viên bị đòi sa thải sau một trận thua, người ta nên có quyền biết đội đó thua vì chiến thuật sai hay vì mười bốn lỗi phát bóng. Hai câu chuyện đó khác nhau hoàn toàn, và chỉ có dữ liệu mới phân biệt được.

Tôi không chờ một phép màu. Tôi chờ một quyết định. Ban tổ chức giải vô địch quốc gia có thể bắt đầu bằng thứ nhỏ nhất: công bố điểm số từng pha của một trận mỗi vòng đấu. Một mùa giải sau, chúng ta sẽ có bảng dữ liệu đầu tiên. Ba mùa giải sau, sẽ có người viết bài bằng số thay vì bằng ký ức.

Pha dứt điểm kết thúc pha bóng, nhưng đường chuyền thứ hai mới là lý do pha bóng được kể. Cho đến khi chúng ta đo được đường chuyền đó, mọi tranh luận về bóng chuyền Việt Nam vẫn chỉ là những người mù sờ voi — ai cũng đúng ở phần mình chạm vào.